Z przewodnikiem po historii Przasnysza

    W samym sercu północnego Mazowsza, niemal w połowie drogi z Warszawy do Olsztyna, w niewielkiej odległości od słynącej z bogatej kultury ludowej krainy Kurpiów, leży Przasnysz . To liczące 17 500 mieszkańców miasto może się poszczycić bogatą historią i cennymi zabytkami.
   Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Przasnysza pochodzą z przełomu epoki brązu i żelaza (ok. 700 p.n.e.). W XIII w. na terenie Przasnysza, nad rzeką Węgierką, funkcjonowała osada targowa . Stał tu również dwór myśliwski książąt mazowieckich, którego opis zamieścił Henryk Sienkiewicz w "Krzyżakach" .
   Nazwa miasta wg ludowych przekazów pochodzi od młynarza Przaśnika, który ugościł zbłąkanego na polowaniu księcia Konrada I Mazowieckiego i otrzymał następnie tytuł szlachecki wraz z okolicznymi ziemiami.
   Szybki rozwój zawdzięczał Przasnysz korzystnemu położeniu na pograniczu dwóch ważnych pod względem gospodarczym terenów - Równiny Kurpiowskiej i rolniczej Wysoczyzny Ciechanowskiej. 10 października 1427 r. Przasnysz uzyskał od księcia mazowieckiego Janusza I Starszego przywilej miejski na prawie chełmińskim.
   Największy rozkwit miasta nastąpił w wieku XVI , zwłaszcza po wcieleniu w 1526 r. Mazowsza do Korony. Administracyjnie Przasnysz wchodził w skład Ziemi Ciechanowskiej jako stolica rozległego powiatu. Lustracja dóbr królewskich z 1564 r. wykazała 689 domów w mieście i na przedmieściach oraz przeszło 500 rzemieślników różnych profesji (w tym 126 piwowarów - czterokrotnie więcej niż Warka!). Był wówczas Przasnysz trzecim ośrodkiem miejskim Mazowsza po Warszawie i Płocku, liczył 5 tysięcy mieszkańców. W opinii Jędrzeja Święcickiego było to "miasto wielkie, sławne jarmarkami na woły", wg Aleksandra Gwagnina - "miasto szerokie, kamiennym budowaniem sławne". W 1576 r. Przasnysz stał się siedzibą starostwa niegrodowego. W 1648 r. starostwo przasnyskie otrzymał w nagrodę obrońca Zbaraża książę Jeremi Wiśniowiecki .
   Kres świetności miasta położył wielki pożar w 1613 r., zarazy, a miary nieszczęść dopełnił najazd Szwedów. Upadek Przasnysza okazał się niezwykle długotrwały. Dopiero w 2 poł. XVIII w. miasto zaczęło się ponownie rozwijać.
   W okresie konfederacji barskiej w okolicach Przasnysza mieściła się baza wypadowa oddziału słynnego Kozaka Józefa Sawy-Calińskiego .
   13 marca 1794 r. stanął w Przasnyszu na czele zbuntowanej I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej gen. Antoni Madaliński , który swym marszem z Ostrołęki do Krakowa dał sygnał do wybuchu powstania kościuszkowskiego. Madaliński zaciągnął tu oddziałek Kurpiów, formując z nich jednostkę strzelców pieszych.
   Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej i trzecim rozbiorze Polski (1795) Przasnysz znalazł się w składzie monarchii pruskiej jako siedziba ogromnego powiatu obejmującego m.in. Ciechanów. W latach 1807 - 1815 Przasnysz wchodził w skład Księstwa Warszawskiego, następnie Królestwa Polskiego.
   W 1863 r. powstańcy stoczyli w okolicach miasta kilka potyczek z oddziałami carskimi. 14 listopada 1863 r. w Przasnyszu dokonano publicznej egzekucji jednego z dowódców powstańczych Stefana Cieleckiego "Orlika" , wziętego do niewoli w czasie bitwy pod wsią Osówka.
   W 2 poł. XIX w. nastąpił szybki rozwój Przasnysza. Działało tu kilka małych zakładów przemysłowych. Z końcem XIX w. władze wojskowe przystąpiły do budowy koszar przy ul. Makowskiej. W 1910 r. Przasnysz liczył 10 500 mieszkańców.
   W czasie I wojny światowej, w listopadzie i grudniu 1914 r. pod Przasnyszem toczyły się ciężkie walki pomiędzy wojskami rosyjskimi i niemieckimi. Miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk. 24 lutego 1915 r. Przasnysz został zajęty przez Niemców, ale już 27 lutego zostali oni wyparci przez oddziały rosyjskie z 1 i 2 Korpusu Syberyjskiego. 13 lipca 1915 r. w obecności przybyłego feldmarszałka Paula von Hindenburga grupa gen. Gallvitza uderzyła na Przasnysz. Po wielogodzinnych walkach, 14 lipca Rosjanie opuścili miasto. W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległo 70 % zabudowy Przasnysza.
   W sierpniu 1920 r. w okolicach Przasnysza miały miejsce wyjątkowo zacięte walki z bolszewicką 15 Armią. Przez dwa tygodnie miasto było okupowane przez wojska sowieckie. Wyzwolenie Przasnyszowi przyniósł 21 sierpnia 202 Pułk Piechoty ze składu Dywizji Ochotniczej płk. Adama Koca.
   W okresie międzywojennym Przasnysz był stolicą powiatu w województwie warszawskim. W pierwszych latach niepodległości trwała odbudowa miasta ze zniszczeń wojennych. Przasnysz otrzymał wiele budowli użyteczności publicznej: elektrownię, gimnazjum i szkołę powszechną, szkołę rolniczą, teatr miejski, stadion i dom sportowy. Głównym zajęciem ludności Przasnysza było nadal rolnictwo, rzemiosło oraz drobny handel. W 1938 r. Przasnysz liczył 8 000 mieszkańców, w tym ok. 3 000 Żydów. W Przasnyszu mieszkał w l. 1923-25 Władysław Żebrowski (ok. 1898-1982), późniejszy brat Zenon, misjonarz franciszkański i bliski współpracownik św. Maksymiliana Kolbego. Nauczycielem języka polskiego w miejscowym gimnazjum był w l. 1925-39 Stefan Gołębiowski (1900-91), poeta, tłumacz poezji Horacego. Tu również od 1937 do 1945 r. przebywał Stanisław Ostoja-Kotkowski (1922-94), związany następnie z Australią artysta plastyk, prekursor wykorzystania lasera w sztukach plastycznych. W okresie okupacji hitlerowskiej pracował w Przasnyszu Olgierd Vetesco (1913-83) - znany malarz, grafik i złotnik.
   W pierwszych dniach września 1939 r. pod Przasnyszem ciężkie boje toczyła Mazowiecka Brygada Kawalerii pod dowództwem płk. Jana Karcza. Po klęsce wrześniowej Niemcy włączyli powiat przasnyski do Rzeszy. Ludność żydowska została wysiedlona, a następnie wymordowana w obozach zagłady. W klasztorze kapucynek utworzono obóz pracy przymusowej, zakonnice zaś i pasjonistów z pobliskiego klasztoru męskiego wywieziono do obozu koncentracyjnego w Działdowie. W okresie okupacji hitlerowskiej w rejonie Przasnysza aktywną działalność prowadziły organizacje konspiracyjne i oddziały partyzanckie, gł. AK i NSZ. 17 czerwca 1942 r. Niemcy rozstrzelali za miastem 20 zakładników. 17 grudnia tegoż roku w publicznej egzekucji w rynku powieszono 5 członków sztabu Obwodu ZWZ-AK .
   Wkrótce po wyzwoleniu 18 stycznia 1945 r. NKWD rozpoczęła masowe aresztowania i deportacje polskich patriotów. W latach 1945-51 w okolicach Przasnysza działały liczne oddziały zbrojne antykomunistycznego podziemia. Od 1953 do 1974 r. pracował w Przasnyszu jako adwokat Adam Bień (1899-1998), jeden z przywódców Polski Podziemnej, skazany w moskiewskim procesie szesnastu. W okresie powojennym Przasnysz nadal był stolicą powiatu w województwie warszawskim. W latach 60-tych rozpoczął się szybki rozwój miasta, zahamowany w wyniku reformy administracyjnej z 1975 r.
   Z dniem 1 stycznia 1999 r. Przasnysz został siedzibą powiatu w województwie mazowieckim . Do najważniejszych zakładów przemysłowych należą: firma rowerowa Kross oraz ABB Zwar . Działające od 1965 r. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej doprowadziło do utworzenia w 1980 r. Muzeum Ziemi Przasnyskiej (ob. Muzeum Historyczne ) z siedzibą w zabytkowym ratuszu staromiejskim. W 2000 r. w Przasnyszu powołany został Wydział Zamiejscowy Międzywydziałowego Studium Gospodarki Przestrzennej SGGW . Działalność popularyzującą sporty lotnicze prowadzi istniejący od 2002 r. Aeroklub Północnego Mazowsza . Na trasie Mława - Rostkowo - Przasnysz - Krasne - Maków Mazowiecki kursuje turystyczna kolejka wąskotorowa . Rozwija się baza hotelowa i gastronomiczna.
   Przasnysz nie bez powodu nazywany bywa "miastem świętych". W odległym o 5 km Rostkowie w 1550 r. urodził się św. Stanisław Kostka - patron dzieci i młodzieży. Dziś Rostkowo jest znanym ośrodkiem pielgrzymkowym. Gotycki kościół farny w Przasnyszu, zbudowany w latach 1474-85 to miejsce chrztu św. Stanisława. Tu też, w tzw. Kaplicy Kostków pochowani zostali jego rodzice i bracia. Bogato złocony neorokokowy ołtarz główny, ołtarze boczne, ambona i chrzcielnica pochodzą z czasów rządów parafią ks. Stanisława Czaplińskiego (1877-1914). Obok kościoła wznosi się dzwonnica z XV w. - rzadki na Mazowszu przykład murowanej dzwonnicy gotyckiej całkowicie wolnostojącej.
   Starszy brat świętego Stanisława - Paweł Kostka, ufundował w Przasnyszu kościół i klasztor bernardynów (obecnie pasjonistów). To najwspanialszy zabytek Przasnysza, wpisany na listę kanonu krajoznawczego Polski. Piękne są gotyckie szczyty nawy i kaplicy ze sterczynami i wimpergami o kolistych przeźroczach; we wnętrzu kościoła zrekonstruowane zostało po zniszczeniach I wojny światowej kolebkowe sklepienie z gwiaździstą siatką żeber. W kaplicy kościoła znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, koronowany w 1977 r. W pobliżu prezbiterium zwraca uwagę nagrobek Adriana Szumskiego (zm. 1632 r.) z wierszowaną inkskrypcją w języku polskim; w kruchcie - grób o. Bernarda Kryszkiewicza (1915-45), pasjonisty, kandydata na ołtarze i słynąca łaskami nadnaturalnej wielkości figura Ukrzyżowanego.
   Z sąsiednim zespołem klasztornym klarysek kapucynek związane są postacie dwojga błogosławionych: założyciela zgromadzenia o. Honorata Koźmińskiego (1829-1916) i s. Teresy Kowalskiej (1902-1941), zakonnicy zamęczonej w Działdowie. Budynki kościoła i klasztoru żeńskiego zbudowane zostały w pocz. XVII w. dla bernardynek, które zajmowały je do 1871 r.

Piotr Kaszubowski
Dyrektor Muzeum Historycznego w Przasnyszu